01

Türev Araçlarla İlgili Temel Kavramlar

▾

• Türev araç tanımı: Değeri başka bir varlığa (dayanak varlık) bağlı finansal sözleşme. Dayanak varlık: hisse senedi, döviz, faiz, emtia, endeks veya başka bir finansal araç olabilir.
• Kullanım amaçları:
  → Riskten korunma (hedging): Mevcut riski azaltmak veya ortadan kaldırmak.
  → Spekülasyon: Fiyat hareketinden kâr elde etmek.
  → Arbitraj: Piyasalar arası fiyat farklılığından risksiz kâr.
• Piyasa yapıları: Organize piyasalar (VİOP gibi borsalar — standart sözleşmeler, merkezi takas). Tezgâh üstü piyasalar (OTC) — esnek, karşı taraf riski yüksek.
• Türkiye'de türev piyasası: VİOP (Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası) — Borsa İstanbul bünyesinde. Döviz, endeks, emtia ve hisse üzerine futures ve opsiyon sözleşmeleri işlem görür.

02

Türev Araç Piyasaları — Genel Yapı

▾

• Temel türev araçlar: Forward, Futures, Opsiyon, Swap.
• Forward: İki taraf arasında OTC düzenlenir. Belirlenen fiyat ve vadede dayanak varlığı alma/satma yükümlülüğü. Esnek ama karşı taraf riski yüksek.
• Futures: Borsada işlem gören standart forward. Merkezi takas karşı taraf riskini sıfıra yakın tutar. Günlük mark-to-market, teminat sistemi zorunlu.
• Opsiyon: Alıcıya hak, satıcıya yükümlülük. Alıcı prim öder; kullanıp kullanmamak serbest.
• Swap: İki tarafın nakit akışlarını değiştirdiği OTC sözleşme. En yaygını faiz swabı (IRS).

03

Vadeli İşlem Sözleşmeleri — Forward ve Futures

▾

• Forward özellikleri: OTC, esnek, karşı taraf riski yüksek, vade sonunda teslimat veya nakdi uzlaşma.
• Futures özellikleri: Borsa, standart, merkezi takas, günlük mark-to-market, teminat zorunlu.
• Margin (teminat) sistemi:
  → Başlangıç teminatı: pozisyon açmak için gerekli.
  → Sürdürme teminatı: korunması gereken minimum.
  → Margin call: hesap sürdürme teminatının altına düşerse başlangıç teminatına tamamlama çağrısı.
• Kaldıraç: Sözleşme değerinin küçük bir kısmını teminat olarak yatırarak büyük pozisyon. Hem kârı hem zararı büyütür.
• VİOP: Türkiye'de organize vadeli işlem piyasası. BIS (uluslararası ödemeler bankası)T (borsa istanbul) bünyesinde. Döviz, endeks, hisse, altın sözleşmeleri.

04

Opsiyonlar

▾

• Temel türler: Call (alım) — kullanım fiyatından alma hakkı. Put (satım) — kullanım fiyatından satma hakkı. Avrupa tipi: yalnızca vadede kullanılır. Amerikan tipi: vadeye kadar her an.
• Kâr-zarar profili: Long call: sınırsız kâr, kayıp prim ile sınırlı. Short call: prim kâr, sınırsız zarar riski. Long put: kâr sınırlı (fiyat sıfıra kadar), kayıp prim. Short put: prim kâr, önemli zarar riski.
• Opsiyon değeri: İçsel değer = max(S−K, 0) call için. Zaman değeri = Prim − İçsel değer. ITM/ATM/OTM kavramları.
• Fiyatı etkileyen faktörler: Dayanak varlık fiyatı (↑ call artar), kullanım fiyatı (↑ call azalır), vade (uzun → değer artar), volatilite (↑ her opsiyon değeri artar), risksiz faiz oranı.

05

Swap (Değişim) Anlaşmaları

▾

• Swap tanımı: İki tarafın gelecekteki nakit akışlarını değiştirdiği OTC sözleşme. Global türev piyasasının en büyük segmenti.
• Faiz swabı (IRS): Sabit faiz ile değişken faizi takas. Anapara el değiştirmez, yalnızca faiz farkı ödenir. Kullanım: faiz riskinden korunma, borçlanma maliyeti optimizasyonu.
• Para swabı (Currency Swap): Farklı para birimlerinde hem anapara hem faiz değişimi. Dönem başı ve sonunda anapara el değiştirir.
• Kredi temerrüt swabı (CDS (kredi temerrüt swap)): Referans varlığın temerrüdüne karşı koruma. Prim ödeyen taraf riski devreder. 2008 krizinin kilit araçlarından.
• Swap değerlemesi: Başlangıçta NPV = 0. Sonradan faiz değişimiyle değer oluşur. Faiz artan taraf için sabit ödeyen pozisyon değer kazanır.

06

Diğer Türev Araçlar — Egzotik Opsiyonlar ve Varantlar

▾

• Egzotik opsiyonlar: Standart Avrupa/Amerikan dışı, karmaşık yapılı.
  → Dijital (binary): belirli koşul gerçekleşirse sabit ödeme.
  → Bariyerli: fiyat belirli seviyeye gelince aktive/deaktive olur.
  → Asya opsiyonu: ödeme dayanak varlığın ortalama fiyatına göre.
  → Lookback: dönemin en yüksek/düşük fiyatı esas alınır.
• Varant: Hisse senedi üzerine uzun vadeli opsiyon benzeri araç. Şirket tarafından ihraç edilir; yeni hisse ihraç edildiğinden seyreltme etkisi yaratır.
• Aracı Kuruluş Varantı: Aracı kurumlar tarafından ihraç edilen, BİST'te işlem gören standartlaştırılmış ürün. Call ve put türleri mevcuttur.

07

Türev Araçların Risk Yönetiminde Kullanımı

▾

• Kur riski yönetimi: İthalatçı → döviz futures alır veya call alır (dolar artışından korunma). İhracatçı → döviz futures satar veya put alır (dolar düşüşünden korunma).
• Faiz riski yönetimi: Değişken faizli borçlu → IRS'e girerek sabit faiz öder/değişken alır. Sabit faizli borçlu → Tersi.
• Hisse senedi riski: Portföy yöneticisi → endeks put alarak portföy sigortalama. Beta yönetimi için endeks futures kullanımı.
• Emtia riski: Havayolu şirketi jet yakıtı maliyetinden korunmak → petrol futures alır. Tarım şirketi ürün fiyat düşüşünden korunmak → futures satar.
• Delta hedging: Opsiyonun delta duyarlılığını sıfırlamak için dayanak varlık alım-satımı. Dinamik — sürekli yeniden dengeleme gerekir.

08

Türev Araçların Fiyatlaması

▾

• Taşıma maliyeti modeli (Forward/Futures): F = S₀ × e^(r−q)T. Spot fiyat + faiz maliyeti − gelir getirisi. Emtiada depolama maliyeti ve kolaylık verimi de dahil.
• Put-Call paritesi: C − P = S₀ − Ke^(−rT). Aynı vade ve kullanım fiyatlı call ve put arasında zorunlu ilişki. İhlali arbitraj fırsatı demek.
• Black-Scholes modeli: C = S₀N(d₁) − Ke^(−rT)N(d₂). Avrupa opsiyonları için analitik fiyatlama. Volatilite (σ) en kritik ve gözlemlenemeyen girdi. Lognormal fiyat dağılımı varsayımı.
• Binomial model: Ağaç yapısıyla adım adım fiyatlama. Amerikan opsiyonları için kullanışlı — erken kullanım optimize edilir.
• Zımni volatilite: Piyasa fiyatından tersine hesaplanan volatilite. Piyasanın gelecek oynaklık beklentisi. VIX = S&P 500 zımni vol, 'korku endeksi'.

09

Greekler ve Türev Araç Stratejileri

▾

• Delta (Δ): Opsiyon fiyatının dayanak varlık fiyatına duyarlılığı. Call: 0 ile +1. Put: −1 ile 0. ATM delta ≈ ±0,5.
• Gamma (Γ): Delta'nın fiyata göre değişim hızı. ATM'de maksimum. Yüksek gamma → delta hızla değişir.
• Vega (ν): Volatilite değişimine duyarlılık. Long opsiyon: pozitif vega — volatilite artışından kazanır.
• Theta (Θ): Zaman geçişine duyarlılık. Long opsiyon: negatif theta — zaman erimesi.
• Temel stratejiler:
  → Straddle: call + put (aynı K,T) — büyük hareket beklentisi.
  → Bull call spread: düşük K call al + yüksek K call sat — ılımlı yükseliş.
  → Bear put spread: yüksek K put al + düşük K put sat — ılımlı düşüş.
  → Butterfly: üç K, düşük volatilite beklentisi.
  → Covered call: hisse + short call — ek gelir.
  → Protective put: hisse + long put — portföy sigortası.

Bu sayfada Türev Araçlar, Piyasalar ve Risk Yönetimi konusunu 9 ana başlık altında inceleyebilirsiniz. Konu, Türev Araçlar Lisansı sınavının önemli bölümlerinden birini oluşturmaktadır. Özeti okuduktan sonra 100 açıklamalı soru ile kendinizi test edebilirsiniz.

• Türev Araçlarla İlgili Temel Kavramlar
• Türev Araç Piyasaları — Genel Yapı
• Vadeli İşlem Sözleşmeleri — Forward ve Futures
• Opsiyonlar
• Swap (Değişim) Anlaşmaları