Sermaye Piyasası Araçları 2
Türev Araçlar Lisansı · Ders kodu: T03
Türev AraçlarVİOPSPLvarantsertifikayapılandırılmış ürünyatırım fonukonu özetisınav sorularıücretsiz
Konu Özeti
01İzahname, İhraç Belgesi ve Satış Tebliğleri (II-5.1 / II-5.2)▾
- İzahname: Sermaye piyasası araçlarının halka arzında hazırlanması zorunlu kamuyu aydınlatma belgesi. Kurul onayıyla yürürlüğe girer; onay tarihinden itibaren 12 ay geçerli. Tekil, baz ve nihai izahname türleri bulunur.
- İzahname muafiyeti: Nitelikli yatırımcılara satış, 150 kişiden az yatırımcıya satış, birim nominal değeri ≥100.000 TL, toplam satış bedeli ≤8.000.000 TL olan teklifler muaftır.
- İhraç belgesi: Halka arz edilmeksizin yapılan ihraçlarda izahname yerine geçer; onay tarihinden itibaren 12 ay geçerli.
- Sorumluluk: İzahnamedeki yanlış/yanıltıcı bilgilerden ihraççı, halka arz eden, bağımsız denetim/derecelendirme/değerleme kuruluşları sorumludur.
- Satış yöntemleri: Talep toplama yoluyla (fiyat aralığı veya sabit fiyat), talep toplanmaksızın ve borsa üzerinden satış. Fiyat aralığında tavan en fazla tabanın %20 fazlası olabilir.
- Tahsisat: İlk halka arzda yurt içi bireysel yatırımcılara en az %10 tahsisat zorunlu.
02Varlık Finansmanına İlişkin Menkul Kıymetler (III-58.1 / III-59.1)▾
- Konut finansman sistemi: 5582 sayılı Kanun ile kurulan; ipotekli konut kredileri ve menkul kıymetleştirme zincirinden oluşur. Birincil (kredi oluşturma) ve ikincil (menkul kıymetleştirme) piyasalar.
- Menkul kıymetleştirme: Bilançodaki alacakların özel amaçlı kuruluşa devredilerek menkul kıymete dönüştürülmesi. Şirketin bilançosunu hafifletir; kredi riskini yatırımcılara aktarır.
- VFF/KFF: Varlık/Konut Finansmanı Fonu — tüzel kişiliği olmayan, aracı kurum veya banka tarafından kurulan mal varlığı. İçtüzükle kurulur.
- VİDMK/KİDMK: Fon tarafından ihraç edilir; dayanak varlık havuzuna bağlıdır. İhraç limitini aşamaz.
- Risk tutma yükümlülüğü: Kurucu ihraç tutarının en az %5'ini elinde tutmak zorunda.
- Teminatlı menkul kıymet (TMK): İhraççının bilançosunda kalır; ayrılmış bir teminat havuzuyla desteklenir. VİDMK'dan farkı: bilanço dışı değil, içi yapı.
03Faizsiz Finans Araçları ve Kira Sertifikaları (III-61.1)▾
- Faizsiz finans ilkesi: Paranın zaman değerini reddetmez; ancak kapital faizine izin vermez. Gerçek bir ekonomik işleme/varlığa dayanma zorunluluğu vardır.
- Kira sertifikası (sukuk): Faizsiz finans prensiplerine uygun, orta-uzun vadeli, sabit veya değişken getirili SPK (sermaye piyasası kurulu) aracı. Varlık Kiralama Şirketi (VKŞ) tarafından ihraç edilir.
- Kira sertifikası türleri:
• Sahipliğe dayalı: VKŞ dayanak varlığı alır, geri kiraladığı ihraççıdan kira geliri elde eder.
• Yönetim sözleşmesine dayalı: Varlıkların VKŞ'ye devri; VKŞ yönetim ücreti alır.
• Alım-satıma dayalı (murabaha): Malın peşin alınıp vadeli satışı.
• Ortaklığa dayalı (muşaraka): Ortak girişim kârdan pay.
• Eser sözleşmesine dayalı (istisna): Henüz üretilmemiş varlık için ihraç. - VKŞ: Anonim şirket; münhasıran kira sertifikası ihracına aracılık eder; tek amaç.
04Gayrimenkul Sertifikaları (VII-128.2)▾
- Gayrimenkul sertifikası: İnşa edilmekte olan veya edilecek gayrimenkul projelerinin finansmanında kullanılan sermaye piyasası aracı. İhraç bedeli inşaat ve arsa maliyetine karşılık gelir.
- Temsil ettikleri hak: Belirli bir bağımsız bölüm veya bağımsız bölümün belirli bir alanı üzerinde hak. İfa süresi dolduğunda sertifika sahibi bağımsız bölümü teslim alır.
- Teslimat yükümlülüğü: İhraççı, ifa süresi içinde sertifika sahipleri adına mülkiyet tesis eder ve bağımsız bölümü teslim eder. Ifa süresi uzatılamaz.
- Nakit uzlaşı seçeneği: Teslim yerine rayiç bedel ödemesi yapılabilir; ancak sertifika sahipleri kabul etmek zorunda değil.
- Teminat zorunluluğu: İhraçcı, yükümlülüklerin karşılanması amacıyla Kurulca belirlenen oranlarda teminat yatırır.
- Geliştirici sıfatı: İhraççı, aynı zamanda inşaat projesinin geliştiricisidir; inşaatın tamamlanması birincil yükümlülüktür.
05Varantlar ve Yatırım Kuruluşu Sertifikaları (VII-128.3)▾
- Varant: Yatırımcıya bir dayanak varlığı önceden belirlenen fiyattan belirli bir tarihte alma ya da satma hakkı veren, spot piyasa kurallarıyla borsada işlem gören sermaye piyasası aracı.
- Yatırım kuruluşu varantı: Aracı kurum veya banka tarafından ihraç edilir. Call (alım) veya put (satım) varantı olabilir. Nakit uzlaşı veya kaydi teslimatla kullanılır.
- Ortaklık varantı: Halka açık şirketlerin ihraç ettiği; sahipte şirketin paylarını belirli fiyattan alma hakkı verir. Şarta bağlı sermaye artırımına yol açar.
- Nakavt (knock-out): Dayanak varlık fiyatı önceden belirlenmiş barrier seviyesine ulaşınca varantın değerini yitirip geçersiz olması.
- Yatırım kuruluşu sertifikası: Hisse, endeks, emtia, döviz gibi çeşitli dayanak varlıklara bağlı, getirisi önceden yapılandırılmış araç. Anapara koruma özelliği olabilir.
- Piyasa yapıcılık: Varant ihraçcısı borsada sürekli alım-satım kotasyonu vermekle yükümlüdür.
06Yabancı Sermaye Piyasası Araçları ve Depo Sertifikaları (VII-128.4)▾
- Depo sertifikası: Bir depo kuruluşuna depo edilen menkul kıymeti temsilen ihraç edilen; aynı haklara ve özdeş menkul kıymet. 1927'de ABD'de İngiliz kısıtları nedeniyle ortaya çıkmıştır.
- Türleri: ADR (American Depositary Receipt), EDR (European), GDR (Global), TDR (Türkiye'de ihraç; Türk ihraçcının yurt dışı paylarını temsil).
- Yabancı sermaye piyasası araçları: Yabancı ortaklıklarca yurt dışında ihraç edilen paylar; Türkiye'de kotasyon veya tescille satılabilir.
- Yabancı yatırım fonu payları: Yurt dışında kurulan fonların Türkiye'de satışı; SPK (sermaye piyasası kurulu) kaydı veya tescil zorunlu.
- Depocu kuruluş: Depo sertifikalarını ihraç eden; saklama kuruluşunda saklanan yabancı araçları temsil eder. Türk yatırımcı yabancı piyasaya doğrudan girmeksizin yatırım yapabilir.
- TDR: Türkiye'deki saklama kuruluşunda saklanan yabancı araçları temsilen ihraç edilir; nominal değer TL veya döviz cinsinden olabilir.
07Projeye Dayalı Menkul Kıymetler (III-61/B.1)▾
- Proje finansman fonu (PFF): Altyapı, enerji, sanayi, teknoloji gibi uzun vadeli ve sermaye yoğun projelerin finansmanı için yalnızca geniş yetkili aracı kurumlar tarafından kurulan tüzel kişiliği olmayan mal varlığı.
- PDMK: PFF tarafından ihraç edilen projeye dayalı menkul kıymetler. Projenin gelirleri ve hakları fona temlik edilir.
- PFF yapısı: Kurucu (geniş yetkili aracı kurum), hizmet sağlayıcı, fon operasyon sorumlusu, fon kurulu. Kaynak kuruluş, teminat sorumlusu PFF ihraç yapısına dahildir.
- Portföye alınabilecek varlıklar: Proje gelir ve hakları, teminatlar, kredi türev araçları, Kurul'ca uygun görülen diğer varlıklar.
- Geri ödeme güçlüğü: Projenin gecikmesi veya gerçekleşmemesi halinde fon, Kurul'a bildirir; yatırımcı hakları korunur.
- Amacı: Alternatif kamu finansmanı — bütçe dışı kaynak, özel sektör finansmanına benzer esnek yapı.
08Teminatlı İhraç (II-31/B.1)▾
- Teminatlı ihraç: SPK (sermaye piyasası kurulu)n md.31/B kapsamında sermaye piyasası araçlarının (borçlanma aracı ve kira sertifikası) belirli varlıklarla teminat altına alınarak ihraç edilmesi.
- Teminat yöneticisi: Genel saklama yetkisine sahip yatırım kuruluşu sıfatıyla Kurul'a kayıtlı kuruluş. Teminata konu varlıkların mülkiyeti teminat yöneticisine devredilir.
- Temerrüt halinde: Herhangi bir yargı kararı veya ihbar gereksinimi olmaksızın teminat yöneticisi varlıkları satabilir ve geliri yatırımcılara dağıtır. Bu mekanizma hızlı icra imkânı sağlar.
- Teminata konu varlıklar: Nakit, Yıldız Pazar payları, Borçlanma araçları, kira sertifikaları, alacaklar ve Kurul'ca uygun görülen diğer varlıklar. Varant, VİDMK bu kapsama girmez.
- Teminat raporu: Yılda en az dört kez (3'er aylık) kamuya açıklanır.
- Amaç: Yatırımcıya ihraçcı temerrüdüne karşı ek güvence; ihraçcıya daha düşük maliyetle fonlama imkânı.