01

Paylar — Kavramsal Çerçeve

▾

• Pay tanımı: Anonim ortaklık sermayesinin nominal değere göre bölünmüş parçası. Pay sahibine ortaklık hakları ve malvarlığı üzerinde mülkiyet hakkı verir. Minimum itibari değer 1 kuruş (TTK (türk ticaret kanunu) md.476); borsada işlem görenlerde genellikle 1 TL.
• Payların 3 hak grubu:
  • Mali: Kâr payı, bedelsiz pay, rüçhan hakkı, tasfiye bakiyesi, geri alma hakkı
  • İdari: Oy hakkı, genel kurula katılma, bilgi alma, özel denetim isteme
  • Dava: Butlan, iptal, sorumluluk davaları
• Pay türleri: Nama/hamiline; adi/imtiyazlı; bedelli/bedelsiz; primli/primsiz; kurucu/intifa. İmtiyazlı paylar oy hakkında en çok 15 oy kullanabilir.
• Pay – Borçlanma aracı farkı: Payın vadesi ve sabit getirisi yoktur; getiri kârlılığa bağlı değişir. İflas halinde pay sahipleri en sonda yer alır; sorumluluğu ödedikleri bedelle sınırlıdır.
• Sermaye piyasası aracı olarak pay: Yalnızca halka açık ortaklık payları ve borsada işlem gören paylar bu kapsama girer; tüm AŞ payları değil.

02

Pay Tebliği (VII-128.1) — Halka Arz ve Sermaye İşlemleri

▾

• Tebliğ kapsamı: Halka açık olmayan ortaklıkların halka arzı, halka açık ortaklıkların sermaye artırımı, bedelli/bedelsiz pay ihracı, sermaye azaltımı ve borsaya geçiş işlemleri.
• İlk halka arz ön koşulları: İzahname hazırlanıp Kurul'a başvuru ve onay zorunlu. İhraççı (payı çıkaran ortaklık) ile halka arz eden (mevcut pay satıcısı) ayrı kavramlar olabilir.
• Halka arz yöntemleri: Sabit fiyatla satış, fiyat teklifi toplama, borsa üzerinden satış. Fiyat istikrarı mekanizması: aşırı talep karşısında ek pay satışı (greenshoe/yeşil ayakkabı) ve borsadan geri alım imkânı.
• Bedelli sermaye artırımı: Mevcut ortaklara rüçhan hakkı 15 gün kullandırılır. Rüçhan hakkı kısıtlanabilir; prim oluşursa aradaki fark iç kaynaklara aktarılır. Nominal altında pay ihracı Kurul izniyle mümkündür.
• Bedelsiz sermaye artırımı: İç kaynaklardan (yedek akçe, kâr) karşılanır; dışarıdan fon girişi olmaz. Yeni paylar mevcut ortaklara sahip oldukları pay oranında bedelsiz dağıtılır.
• Fiyat istikrarı: Halka arzda aşırı talep oluşması halinde greenshoe seçeneği kullanılır; ek paylara ilişkin geri alım işlemi halka arz sonrası 30 gün içinde gerçekleştirilir.

03

Borçlanma Araçları — Kavramsal Çerçeve

▾

• Borçlanma aracı tanımı (VII-128.8): İhraççıların borçlu sıfatıyla düzenleyerek ihraç ettiği; tahvil, paya dönüştürülebilir tahvil, değiştirilebilir tahvil, finansman bonosu, kıymetli maden bonosu ve Kurul'ca kabul edilen diğer araçlar.
• Kıymetli evrak – menkul kıymet – sermaye piyasası aracı ilişkisi: Her sermaye piyasası aracı kıymetli evrak değildir; menkul kıymetler kaydileştirilerek senede bağlanmaz. Kıymetli evrak: çek/bono/poliçe (ödeme aracı); menkul kıymet: yatırım aracı.
• Borçlanma aracı özellikleri: Belirli vadeli; sabit veya değişken faizli; ihraçcının borç yükümlülüğünü temsil eder. Pay sahiplerine nazaran önce ödeme hakkı vardır.
• İhraç yetkilisi: Genel kurul kararı zorunludur (TTK (türk ticaret kanunu) md.504). İhraç yetkisi yönetim kuruluna en fazla 15 ay için devredilebilir (SPK (sermaye piyasası kurulu) md.31/3 → en fazla 15 ay).
• TTK (türk ticaret kanunu)'daki sınır: Borçlanma araçları toplam tutarı ödenmiş sermaye + yedek akçeler toplamını aşamaz (SPK (sermaye piyasası kurulu) mevzuatı saklı).

04

Borçlanma Araçları Tebliği (VII-128.8) — İhraç Esasları

▾

• İhraç limiti: Borçlanma araçları ihraç limiti, başvuru tarihindeki finansal tablolara göre hesaplanır. Borsada işlem gören ortaklıklar için bağımsız denetimden geçmiş tablolar esas alınır; konsolide tablolar varsa konsolide esas alınır.
• Kredi derecelendirmesi: İhraç edilecek araçlara ilişkin derecelendirme notu yılda en az bir kez güncellenir; güncelleme zorunluluğu getirendurumlarda derhal güncelleme yapılır.
• Tahvil türleri: Düz tahvil (sabit faiz), değişken faizli tahvil, endeksli tahvil, iskontolu tahvil, paya dönüştürülebilir tahvil (PDT), değiştirilebilir tahvil, kâra iştirakli tahvil.
• Finansman bonosu: Kısa vadeli borçlanma aracı; vadesi 1 yıla kadar. Genellikle iskonto esasıyla ihraç edilir.
• Borçlanma Aracı Sahipleri Kurulu (BASK): Aynı türden 100 veya daha fazla sahip bulunması halinde zorunlu kurulur. BASK kararları ihraçcıyı bağlar; temsilci seçimi ve hak koruması mekanizmaları içerir.

05

Yeşil ve Sürdürülebilir Borçlanma Araçları

▾

• Yeşil borçlanma aracı: Çevresel fayda projelerine yönelik fon toplayan borçlanma araçları. İklim değişikliği, yenilenebilir enerji, enerji verimliliği, temiz ulaşım gibi alanlara tahsis edilir.
• Sosyal borçlanma aracı: Sosyal fayda yaratan projelere yönelik; istihdam, sağlık, eğitim gibi alanlara tahsis edilen fonlar.
• Sürdürülebilir borçlanma aracı: Hem çevresel hem sosyal faydayı birlikte hedefleyen araçlar.
• Sürdürülebilirlik bağlantılı tahvil: Fon kullanımının belirli ESG (çevre-sosyal-yönetim) hedeflere bağlandığı tahvil türü. Hedef sağlanmazsa faiz artabilir.
• BİST Sürdürülebilirlik Endeksi: Borsada işlem gören, kurumsal yönetim ve sürdürülebilirlik kriterlerini karşılayan şirketleri kapsar.

06

Yatırım Fonu Katılma Payları

▾

• Kolektif yatırımın avantajları: Küçük tasarruflarla çeşitlendirme, profesyonel yönetim, düşük işlem maliyeti, likidite.
• Şemsiye fon: Tek içtüzük altında birden fazla alt fon barındıran yapı. Alt fonlar arasında çapraz yükümlülük yoktur.
• Portföy sınırlamaları: Tek ihraççıya %10 üst sınır (DİBS hariç). Borsa dışı sözleşmelerde karşı taraf yatırım dereceli; tek karşı taraf %10'u aşamaz.
• Serbest fon: Nitelikli yatırımcılara özel; kaldıraçlı işlem yapabilir; geniş yatırım esnekliği.
• Garantili fon: Belirli vade sonunda minimum getiri veya anapara koruması. Garantör yatırım dereceli olmalı.

07

Türev Araçlar

▾

• Vadeli işlem sözleşmesi: Belirli bir varlığı, ileride belirlenen fiyat üzerinden alma/satma yükümlülüğü. Alıcı ve satıcı için eşit yükümlülük doğurur; her iki taraf da zorunlu.
• Opsiyon sözleşmesi: Alım (call) veya satım (put) hakkı verir; yükümlülük değil. Opsiyon alıcısı prim öder; bu primin dışında başka yükümlülüğü yoktur. Satıcı primi alır ama yükümlülük altına girer.
• Call (alım opsiyonu) primine etki: Dayanak fiyat ↑ → call prim ↑; kullanım fiyatı ↑ → call prim ↓; vadeye kalan gün ↑ → prim ↑; volatilite ↑ → prim ↑.
• Put (satım opsiyonu) primine etki: Dayanak fiyat ↓ → put prim ↑; kullanım fiyatı ↑ → put prim ↑.
• VİOP: Türkiye'de organize türev piyasası. Borsa İstanbul bünyesinde faaliyet gösterir; Takasbank (istanbul takas ve saklama bankası) MKT sıfatıyla taraf olur.

08

Kamu Borçlanma Araçları

▾

• Devlet iç borçlanma senetleri (DİBS): Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından TL cinsinden yurt içinde ihraç edilen; Hazine bonosu (1 yıl ve altı) ve devlet tahvili (1 yılın üzeri) olarak ikiye ayrılır.
• Eurobond: Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından yabancı para cinsinden yurt dışında ihraç edilen borçlanma aracı. Döviz kuru riskini yatırımcı taşır.
• Değerleme esasları: DİBS'ler genellikle bileşik faiz ve iç verim oranı (YTM) esasına göre değerlenir. Kupon ödemeleri dönemsel; anapara vadede ödenir.
• Birincil piyasa: İhale yöntemi (tek fiyat/çok fiyat ihalesi) ile satış. İkincil piyasada BİST Borçlanma Araçları Piyasası'nda işlem görür.
• Baro DİBS faiz hesabı: İç verim oranı (YTM) = kuponsuz senetlerde iskonto fiyatından hesaplanır; kuponlu senetlerde nakit akışlarının bugünkü değerini fiyata eşitleyen oran.

Bu sayfada Sermaye Piyasası Araçları 1 konusunu 8 ana başlık altında inceleyebilirsiniz. Konu, Türev Araçlar Lisansı sınavının önemli bölümlerinden birini oluşturmaktadır. Özeti okuduktan sonra 100 açıklamalı soru ile kendinizi test edebilirsiniz.

• Paylar — Kavramsal Çerçeve
• Pay Tebliği (VII-128.1) — Halka Arz ve Sermaye İşlemleri
• Borçlanma Araçları — Kavramsal Çerçeve
• Borçlanma Araçları Tebliği (VII-128.8) — İhraç Esasları
• Yeşil ve Sürdürülebilir Borçlanma Araçları