Finansal Piyasalar
Türev Araçlar Lisansı · Ders kodu: T05
Türev AraçlarVİOPSPLpara piyasasısermaye piyasasıborsafaiz oranırepokonu özetisınav sorularıücretsiz
Konu Özeti
01Finansal Piyasalar — Temel Kavramlar ve BİST'in Hukuki Yapısı▾
- Finansal piyasa: Fon fazlası olanların tasarruflarını fon eksiği olanlara aktardığı, mali varlıkların alınıp satıldığı piyasa. Fon arz edenler, fon talep edenler, araçlar, yardımcı kuruluşlar ve hukuki düzenden oluşur.
- Para piyasası: Vadesi 1 yılı aşmayan kısa vadeli fon arz-talebi. Araçlar: Hazine bonosu, finansman bonosu, banka bonoları, repo/ters repo.
- Sermaye piyasası: 1 yılı aşan uzun vadeli finansal varlıkların işlem gördüğü piyasa. İşletmelerin duran varlık finansmanında kullanılır.
- Organize / Tezgahüstü ayrımı: Organize: merkezi yapı, yazılı kurallar, regülatör denetimi (BİST, Takasbank (istanbul takas ve saklama bankası) piyasaları). Tezgahüstü: merkezi yapı yok, esnek kurallar, karşı taraf riski mevcut.
- BİST hukuki yapısı: SPK (sermaye piyasası kurulu)n kapsamında anonim şirket; kuruluşa Cumhurbaşkanı izni, faaliyete Kurul izni. Organlar: Genel Kurul, Yönetim Kurulu, Komiteler (Denetim, Uyum, Risk vb.).
- BİST üyeliği: Aracı kurumlar ve bankalar üye olabilir; üye temsilcisi yetkisi zorunlu. Üyeler disiplin kuruluna tabidir.
02BİST Pay Piyasası — Pazarlar, İşlem Esasları ve Emirler▾
- Pay Piyasası pazarları: Yıldız Pazar, Ana Pazar, Alt Pazar, Girişim Sermayesi Pazarı (GSP), Pazar Öncesi İşlem Platformu (PÖİP), Yakın İzleme Platformu (YİP), Toptan Alış Satış Pazarı, Emtia Pazarı, Nitelikli Yatırımcı İşlem Platformu.
- Kotasyon şartları: Her pazar için farklı; halka açıklık oranı, sermaye büyüklüğü ve kârlılık ölçütleri. Yıldız Pazar en sıkı şartlara sahip.
- Seans yapısı: Açılış seansı (emir toplama → tek fiyat eşleşme) → Sürekli işlem seansı → Kapanış seansı (emir toplama → tek fiyat eşleşme).
- Emir türleri: Limit emir, piyasa emri, koşullu emir, kapanış fiyatlı emir, orta nokta emri, Piyasadan Limite Emri.
- Piyasa yapıcılık: Belirli hisse senetleri için sürekli alış-satış kotasyonu yükümlülüğü; yalnızca Ana Pazar ve Alt Pazar'da.
- Özel kurallar: Açığa satış — sadece izin verilenlerde; uptick rule. Fiyat marjı: günlük bazda %20 tavan-taban sınırı. Devre kesici sistemi (EBDKS).
03BİST Borçlanma Araçları Piyasası (BAP)▾
- BAP pazarları: Kesin Alım Satım Pazarı, Repo-Ters Repo Pazarı, Nitelikli Yatırımcıya İhraç Pazarı, Menkul Kıymet Tercihli Repo Pazarı, Pay Senedi Repo Pazarı, Gözaltı Pazarı, Taahhütlü İşlemler Pazarı, Uluslararası Tahvil Pazarı.
- İşlem saatleri: Hafta içi 09:30–17:30; Pay Senedi Repo Pazarı 09:30–12:00.
- Valör: Kesin Alım Satım Pazarı'nda T+0 veya T+1; Repo-Ters Repo'da işlem günü veya ileri valör.
- Emir tipleri: Limit emir, piyasadan emir, kalanı iptal et, dengeleyici emir.
- Repo işlemi: Başlangıç bacağında menkul kıymet teslimi, bitiş bacağında geri alım. Takas DVP prensibinde.
- Piyasa yapıcılık (DİBS): Hazine'nin belirlediği birincil piyasa yapıcı bankalar; BİST'te sürekli kotasyon yükümlülüğü. En dar spread'li kotasyon öncelikli.
04BİST Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası (VİOP)▾
- VİOP sözleşme türleri: Pay vadeli işlem, endeks vadeli işlem (BIS (uluslararası ödemeler bankası)T (borsa istanbul)30, BIS (uluslararası ödemeler bankası)T (borsa istanbul)100), döviz vadeli işlem (USD/TRY, EUR/TRY), faiz vadeli işlem, kıymetli maden (altın), emtia. Opsiyon: pay ve endeks opsiyonları.
- Seans yapısı: Sabah öncesi seans (08:30–09:00), sürekli işlem seansı (09:00–18:15), akşam seansı (19:00–23:00).
- Teminatlar: Başlangıç teminatı (initial margin) pozisyon açılırken; değişim teminatı (variation margin) günlük mark-to-market. TL zorunluluğu: başlangıçta %50, ilave işlemde %30.
- Uzlaşma fiyatı: Günlük uzlaşma fiyatı gün sonu belirlenir; vade sonu uzlaşma fiyatı son işlem gününde. Uzlaşma Fiyatı Komitesi olağanüstü durumlarda devreye girer.
- Pozisyon limitleri: Sicil bazlı: fiili dolaşımdaki payın %3'ü; piyasa bazlı: Borsa genelge ile belirler; üye bazlı: %10.
- Piyasa yapıcılık: A ve B grubu sözleşmelerde; kotasyon genişlik limitleri ve min miktar zorunluluğu. 6 ayda bir performans değerlendirmesi.
05Tezgahüstü Piyasalar ve TCMB (türkiye cumhuriyet merkez bankası) Piyasaları▾
- Tezgahüstü (OTC) piyasa özellikleri: Merkezi yapı yok; karşı taraf riski; esnek sözleşme koşulları; düşük şeffaflık. Örnekler: forward, swap, OTC opsiyon, kredi türev araçları.
- OTC türev piyasası riskleri: Karşı taraf temerrüt riski, operasyonel risk, sistemik risk. IOSCO, FSB, G-20 gibi uluslararası kuruluşlar tarafından izleniyor.
- Türkiye'de OTC mevzuatı: SPK (sermaye piyasası kurulu)n, takas mevzuatı ve III-37.1 sayılı Tebliğ çerçevesinde merkezi takas zorunluluğu getirilebilir.
- TCMB (türkiye cumhuriyet merkez bankası) para politikası araçları: Açık Piyasa İşlemleri (APİ): repo, ters repo, doğrudan alım-satım, likidite senedi. Zorunlu karşılıklar; reeskont penceresi.
- APİ piyasası: İhale sistemi (Reuters veya TCMB (türkiye cumhuriyet merkez bankası) ödeme sistemi). Teminatlar: DİBS, HMVKŞ kira sertifikaları, döviz. Geç likidite penceresi (LON): gün sonu borç veren/alan son kaynak.
- Döviz piyasası: TCMB (türkiye cumhuriyet merkez bankası) döviz alım-satım ihaleleri; interbank döviz piyasası; kur belirleme mekanizmaları. Ödemeler dengesi ve döviz kurunu etkileyen faktörler.
06Bankalararası Piyasalar ve Takasbank (istanbul takas ve saklama bankası) Piyasaları▾
- Bankalararası repo piyasası: BİST dışında bankalar arası telefon/dealing platformu ile yapılan repo. Karşılıklı kredi limitleri ('line') çerçevesinde; aynı gün veya spot valör. Fiyatlar BİST repo pazarları bazlı.
- Bankalararası tahvil piyasası: DİBS'lerin bankalar arası doğrudan alım-satımı; BİST dışında, tezgahüstü.
- Takasbank (istanbul takas ve saklama bankası) Para Piyasası (TPP): TL fon arz-talep eden üyelerin karşılaştığı organize piyasa (1996'dan itibaren). Üyeler: aracı kurumlar, bankalar, finansal kiralama, faktoring, sigorta ve emeklilik şirketleri vb. Takasbank (istanbul takas ve saklama bankası) garanti verir; alış-satış kotasyonu vermez.
- Ödünç Pay Piyasası (ÖPP): Takasbank (istanbul takas ve saklama bankası) tarafından kurulan; kıymet ödünç alma-verme piyasası. Takasbank (istanbul takas ve saklama bankası) açık teklif yöntemiyle MKT. Vadeler: 1, 2, 3, 6, 9, 12 ay. Komisyon formüle göre hesaplanır.
- Borsa İstanbul Para Piyasası (BPP): BAP bünyesinde TL teminatlı borç alma-verme; Takasbank (istanbul takas ve saklama bankası) MKT. T+0 ve T+1 valör.
- BİST Swap Piyasası: Para Swap Pazarı (TL karşılığı döviz) ve Kıymetli Madenler Swap Pazarı. TCMB (türkiye cumhuriyet merkez bankası) de işlem yapabilir.
07TEFAS — Türkiye Elektronik Fon Alım Satım Platformu▾
- TEFAS nedir: Yatırım fonu katılma paylarının elektronik merkezi platformda satışına imkân veren sistem. Takas ve saklama Takasbank (istanbul takas ve saklama bankası)-MKK (merkezi kayıt kuruluşu) entegrasyonuyla tam otomasyon. III-52.1 Tebliği ve i-SPK (sermaye piyasası kurulu).52.2 kararı hukuki dayanağı.
- İşlem yapabilecekler: Aracı kurumlar ve bankalar (dağıtım kuruluşları); fon kurucuları (PYŞ). Müşteri web/mobil üzerinden de erişim.
- Alım talimatları: Fon payı alım emri platform üzerinden iletilir; ileriye dönük fiyatlama (emir günü fiyatı bilinmez). Netleştirme: günlük borç-alacak netleştirilir.
- Temerrüt: Üye temerrüdünde TCMB (türkiye cumhuriyet merkez bankası) geç likidite penceresi faizi + ek faiz. Teminatlara ve garanti fonuna başvurulur.
- TEFAS'ta işlem görebilecek fonlar: Para piyasası, borçlanma araçları, hisse senedi, karma, katılım, fon sepeti vb. fonlar. Serbest fonların bazı alt tipleri TEFAS'ta işlem göremez.
- Komisyon: Üyelik giriş ücreti (fon bazlı, bir kerelik) + işlem komisyonu.
08BEFAS — Bireysel Emeklilik Fon Alım Satım Platformu▾
- BEFAS nedir: Emeklilik yatırım fonu katılma paylarının platform üyesi emeklilik şirketleri arasında satılmasına imkân veren elektronik platform. Takas Takasbank (istanbul takas ve saklama bankası) üzerinden. 256 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararı ve SPK (sermaye piyasası kurulu)-SEDD (güçlendirilmiş durum tespiti)K mevzuatı dayanağı.
- Üyelik: Emeklilik branşında faaliyet gösteren şirketler. Katılım zorunluluğu tabi olunan mevzuata bağlı.
- İşlem türleri: Alım (fon payı ihraç), satım (geri alım). Normal ve ileri valörlü talimatlar; valör tarihine kadar sistemde bekletilir.
- Takas: Takasbank (istanbul takas ve saklama bankası) sistemi üzerinden tam otomasyon. Alım işlemlerinde BEFAS Fon Payı İhraç Havuzu Hesabı kullanılır.
- BEFAS vs TEFAS farkı: TEFAS bireysel yatırım fonlarına (PYŞ fonları), BEFAS emeklilik yatırım fonlarına odaklanır. BEFAS'ta platformlar arası fon aktarımı (emeklilik şirketi değişikliği) da mümkün.
- Olağanüstü tedbirler: İşlem kısıtlama, fon payı işlemlerini durdurma; SPK (sermaye piyasası kurulu) ve SEDD (güçlendirilmiş durum tespiti)K koordinasyonu.