01

Derecelendirme Kavramı ve Genel Esaslar

▾

• Kredi derecelendirmesi nedir? Bir borçlunun (şirket, banka, devlet) finansal yükümlülüklerini zamanında ve tam olarak yerine getirme kapasitesinin bağımsız bir kuruluş tarafından sembolik harflerle (AAA, BB+ gibi) ifade edilmesidir.
• Kimler kullanır? Yatırımcılar (risk-getiri kararı), ihraççılar (borçlanma maliyetini düşürmek), düzenleyiciler (sermaye yükümlülüğü hesabı), aracı kurumlar ve bankalar.
• Makroekonomik yararları: Sermaye piyasalarına erişimi genişletir, bilgi asimetrisini azaltır, yabancı sermaye girişini kolaylaştırır, piyasa etkinliğini artırır.
• SPK (sermaye piyasası kurulu) Tebliği (Seri VIII No:51) kapsamı: Türkiye'de derecelendirme faaliyetinin kapsamı, kuruluşların yetkilendirilme koşulları, kontrolör ve uzman nitelikleri, bağımsızlık kuralları, çıkar çatışması yasağı ve kamuyu aydınlatma yükümlülükleri düzenlenmektedir.
• Temel bağımsızlık kuralları: Derecelendirme uzmanları müşteride ticaret yapamaz, derecelendirme bitiminden 2 yıl geçmeden müşteride çalışamaz, müşteriden derecelendirme dışı gelir elde edemez.

02

Kredi Riski Ölçümü — Scoring ve Rating

▾

• Kredi riski neden ölçülür? Temerrüt olasılığı (PD), temerrüt anındaki risk tutarı (EAD) ve temerrüt halinde kayıp oranı (LGD) ölçülerek beklenen kayıp (EL = PD × EAD × LGD) hesaplanır; sermaye yeterliliği ve fiyatlama kararları buna göre yapılır.
• Scoring (Notlama) vs Rating (Derecelendirme): Scoring — matematiksel modelle geri ödememe olasılığı tahmin edilir (perakende/KOBİ (küçük ve orta büyüklükteki işletmeler) kredileri). Rating — niteliksel ve niceliksel faktörlerle birlikte analitik yargı içerir (kurumsal/ihraç derecelendirmesi).
• Perakende kredi notlama faktörleri: Kişisel veriler (yaş, gelir, istihdam süresi), kredi geçmişi, mevcut borç yükü, teminat durumu.
• İşletme kredi notlama modelleri: Lineer olasılık modeli, Logit modeli, Lineer diskriminant analizi (Altman Z-skoru). Her model temerrüt/batmama ayırımını matematiksel olarak yapar.
• Validasyon yöntemleri: ROC eğrisi ve AUROC, Gini katsayısı, Kolmogorov-Smirnov testi — modelin diskriminasyon gücünü ölçer.

03

Not Çizelgeleri (Scorecard) Türleri ve Modeller

▾

• Jenerik modeller: Sektör ve şirket büyüklüğüne bakılmaksızın geniş bir veri tabanına dayalı genel modeller. Hızlı uygulanır; bireysel şirket özelliklerini yansıtmayabilir.
• Uzman modeller: Belirli sektör veya şirket büyüklüğüne özgü, uzman yargısı ağırlıklı modeller. Şirketin yaşı, mal varlığı, yönetim değişikliği, nakit akışı gibi niteliksel faktörler puanlanır.
• İstatistik modeller: Logit, probit, diskriminant analizi gibi istatistiksel yöntemlerle oluşturulur. Büyük veri setlerine dayalı, objektif.
• Hibrid (karma) modeller: Uzman yargısı ile istatistik modelin birleştirilmesi. Güçlü tarafları birleştirir.
• Başvuru vs. ödeme davranışı scorecardları: Başvuru scorecardı — kredi başvurusunda kullanılır. Davranışsal scorecard — mevcut müşterilerin ödeme düzeni izlenerek güncellenen dinamik risk ölçümü.

04

Finansal Analiz — Oranlar, Nakit Akışı ve Erken Uyarı

▾

• Temel finansal tablo oranları:
  → Likidite: Cari oran = Dönen varlıklar / Kısa vadeli borçlar. Asit-test = (Dönen varlıklar − Stoklar) / KVB.
  → Kaldıraç: Borç/Özsermaye, Toplam borç/Toplam aktif.
  → Kârlılık: Net kâr marjı, ROA (aktif kârlılığı), ROE (özsermaye kârlılığı).
  → Devir hızları: Alacak tahsil süresi, stok devir hızı, borç ödeme süresi.
• Nakit akış analizi: Faaliyet nakit akışı (FCFO) şirketin asıl faaliyetinden ürettiği nakdi gösterir. Muhasebe kârından farklı; kâr makyajını aşar. Nakit akış oranları (FCFO/Borç servisi gibi) kredi kapasitesini ölçer.
• Finansal tablo makyajı: Gelirlerin öne çekilmesi, giderlerin ertelenmesi, bilanço dışı borçlanma, kira aktivasyonu gibi yöntemler. Analist bu ayarlamaları normalize ederek düzeltirilmiş finansalları kullanır.
• Erken uyarı sinyalleri: Bilançoda: ani aktif artışı, alacak tahsil süresinin uzaması, stok birikmesi. Gelir tablosunda: brüt kâr marjı baskısı, artan finansman giderleri. Nakit akışında: faaliyet nakit akışının negatife dönmesi.

05

Kredi Derecelendirme Kuruluşları ve Metodoloji

▾

• Büyük üç kuruluş: Moody's, S&P ve Fitch. Dünya kredi derecelendirme pazarının %95'ini kontrol eder. AAA/Aaa en yüksek, D/C en düşük not.
• Yatırım yapılabilir / spekülatif ayrımı: BBB-/Baa3 ve üzeri: yatırım yapılabilir. BB+/Ba1 ve altı: spekülatif (junk/yüksek getirili).
• Kurumsal kredi rating metodolojisi: İş riski (sektör, rekabet, yönetim) + Finansal risk (oranlar, nakit akışı, esneklik) → taslak not → komite kararı → itiraz → yayın.
• Yapılandırılmış ürün derecelendirmesi: Varlığa dayalı menkul kıymetler (ABS (varlığa dayalı menkul kıymet)), konut ipoteği (MBS (ipoteğe dayalı menkul kıymet)), CDO (teminatlı borç yükümlülüğü) gibi ürünlerde dilim (tranche) yapısı ve temerrüt korelasyonu analiz edilir.
• Banka rating metodolojisi: Finansal güç analizi (aktif kalitesi, sermaye, likidite, kârlılık) + destekleyici unsurlar (hükümet desteği, grup desteği). CAMELS çerçevesi kullanılır.
• Derecelendirme performansı: Geçiş matrisleri (transition matrices), temerrüt oranları, derecelendirme istikrarı. Yatırım notlu şirketlerde düşük not volatilitesi beklenir.

06

Basel (uluslararası bankacılık düzenleme çerçevesi) I ve Basel (uluslararası bankacılık düzenleme çerçevesi) II Sermaye Uzlaşıları

▾

• Basel (uluslararası bankacılık düzenleme çerçevesi) I (1988): Sermaye yeterlilik oranı (SYO) = Özkaynak / Risk ağırlıklı varlıklar ≥ %8. Risk ağırlıkları kaba kategorilere göre: devlet %0, bankalar %20, kurumsal %100. 1996'da piyasa riski eklendi.
• Basel (uluslararası bankacılık düzenleme çerçevesi) II (2004) — 3 yapısal blok:
  1. Blok: Minimum sermaye yükümlülüğü (kredi, piyasa, operasyonel risk).
  2. Blok: Denetim ve gözetim süreci (SREP — bankalar içsel sermayeyi değerlendirir, denetçi gözden geçirir).
  3. Blok: Piyasa disiplini (kamuya açıklama yükümlülükleri).
• Kredi riski yaklaşımları: Standart Yaklaşım (SA) — harici derecelendirme notları risk ağırlığını belirler. İçsel Derecelendirmeye Dayalı Yaklaşım (IRB) — temel ve gelişmiş IRB, banka kendi PD/LGD/EAD tahminlerini kullanır.
• IRB risk parametreleri: PD (temerrüt olasılığı), LGD (temerrüt halinde kayıp oranı), EAD (temerrüt anındaki risk tutarı), M (vade). Beklenmyen kayıp (UL) için sermaye ayrılır.

07

Piyasa Riski, RMD ve Operasyonel Risk

▾

• Riske Maruz Değer (RMD/VaR (riske maruz değer)): Belirli bir güven düzeyi (%95 veya %99) ve elde tutma süresi (1 gün veya 10 gün) için portföyün maksimum kaybı. Formül: RMD = W × σ × z × √N.
• RMD hesaplama yöntemleri: Varyans-kovaryans (parametrik, normal dağılım varsayımı), tarihsel simülasyon (geçmiş getiriler kullanılır), Monte Carlo simülasyonu (rastgele senaryo üretimi).
• RMD sınırlılıkları: Kuyruk riskini (tail risk) yeterince ölçmez, normal dağılım varsayımı kriz dönemlerinde bozulur, likidite riskini göz ardı eder.
• Operasyonel risk (Basel (uluslararası bankacılık düzenleme çerçevesi) II): İnsan hatası, sistem arızası, süreç başarısızlığı, dışsal olaylardan kaynaklanan kayıplar. Temel Gösterge Yaklaşımı (brüt gelirin %15'i), Standart Yaklaşım ve İleri Ölçüm Yaklaşımı (AMA).

08

Basel (uluslararası bankacılık düzenleme çerçevesi) III ve Sermaye Yeterliliği

▾

• Basel (uluslararası bankacılık düzenleme çerçevesi) III sermaye bileşenleri: Çekirdek sermaye (CET1) ≥ RAV'ın %4,5'i. Ana sermaye (Tier 1) ≥ %6. Toplam sermaye tabanı ≥ %8.
• Tampon sermayeler: Sermaye koruma tamponu: %2,5 (hepsinde CET1). Döngüye karşı tampon: 0–%2,5. Sistemik önem tamponu (G-SIB/D-SIB için ek).
• Kaldıraç oranı: Tier 1 sermaye / Bilanço içi ve dışı toplam varlıklar ≥ %3. Risk ağırlıklarına bakılmaksızın aşırı kaldıraca sınır.
• Likidite standartları: LCR (Likidite Karşılama Oranı): 30 günlük stres senaryosunda yüksek kaliteli likit varlıklar / net nakit çıkışları ≥ %100. NSFR (Net İstikrarlı Fonlama Oranı): 1 yıllık vadede istikrarlı fonlama / gereken fonlama ≥ %100.
• Kredi Değerleme Düzeltmesi (CVA): Tezgah üstü türev işlemlerde karşı tarafın temerrüdünden kaynaklanan değer kaybı riski için sermaye yükümlülüğü getirildi.

09

Bazı Şirketlerin Banka Kredisi Kullanabilmesi İçin Gereken Koşullar

▾

• Banka kredi analiz süreci: Finansal analiz (oranlar, nakit akışı), niteliksel analiz (yönetim kalitesi, sektör konumu, iş sürekliliği), teminat değerlendirmesi ve çevre/ESG (çevresel, sosyal ve yönetişim) faktörleri.
• Temerrüt mesafesi (Distance to Default): Merton modeli — şirketin piyasa değerinin borcun nominal değerinin altına düşme olasılığını opsiyon fiyatlama teorisiyle hesaplar. PD'yi piyasa verisinden türetir.
• Beklenen kayıp hesabı: EL = PD × LGD × EAD. PD: temerrüt olasılığı (scoring/rating ile). LGD: teminata göre değişir (güvenceli kredilerde düşük). EAD: kullandırılan kredi + taahhütlerin belirli oranı.
• Risk temelli fiyatlama: Kredi faiz oranı = Fonlama maliyeti + EL + UL sermaye maliyeti + operasyonel maliyet + kâr marjı. Daha riskli müşteriye daha yüksek spread uygulanır.

Bu sayfada Kredi Derecelendirmesi konusunu 9 ana başlık altında inceleyebilirsiniz. Konu, Kredi Derecelendirme Lisansı sınavının önemli bölümlerinden birini oluşturmaktadır. Özeti okuduktan sonra 100 açıklamalı soru ile kendinizi test edebilirsiniz.

• Derecelendirme Kavramı ve Genel Esaslar
• Kredi Riski Ölçümü — Scoring ve Rating
• Not Çizelgeleri (Scorecard) Türleri ve Modeller
• Finansal Analiz — Oranlar, Nakit Akışı ve Erken Uyarı
• Kredi Derecelendirme Kuruluşları ve Metodoloji